Topnienie lodowców – przyczyny, skutki i zapobieganie

Czy topnienie lodowców da się zatrzymać? Przyczyną jest ocieplenie klimatu: powietrze i ciepły ocean zabierają lodowcom więcej masy, niż dokłada śnieg. Skutkiem są wyższy poziom mórz, mniej wody w rzekach w porze suchej i zaburzona cyrkulacja oceaniczna. Zapobiegać można przede wszystkim przez ograniczenie emisji, bo tylko ono działa na przyczynę, a część zaniku lodu jest już nieunikniona.

Topnienie lodowców górskich i lądolodów: dwa różne problemy kriosfery

Pod hasłem „topnienie lodowców” kryją się dwa zjawiska o innych skutkach. Lodowce górskie, od Alp po Andy i Himalaje, są względnie małe, ale leżą blisko ludzi i zasilają rzeki. Lądolody Grenlandii i Antarktydy są ogromne i odległe, a to one decydują o poziomie oceanów w skali stuleci. Mieszanie obu przypadków prowadzi do błędnych wniosków: zanik lodowca w Alpach czy Andach prawie nie zmienia poziomu mórz, ale może odciąć dolinę od wody w sezonie suchym.

Każdą masę lodu opisuje bilans masy. Po stronie przychodów jest akumulacja, czyli śnieg, który zimą przybywa i z czasem zamienia się w lód. Po stronie strat jest ablacja: topnienie powierzchni, sublimacja i odpływ wód roztopowych, a w przypadku lodowców kończących się w morzu także cielenie, czyli odłamywanie się brył lodu. Lodowiec o ujemnym bilansie kurczy się, choć wciąż może wyglądać potężnie, bo jego czoło reaguje na zmianę z opóźnieniem. Wiele lodowców górskich jest więc skazanych na dalszy zanik nawet wtedy, gdy temperatura przestałaby rosnąć.

Rola lądolodu Grenlandii i Antarktydy w globalnym bilansie wody

Lód ląd­olodów leży na lądzie, więc po stopieniu dokłada wodę do oceanu. W jednym i drugim przypadku mechanizm strat jest inny. Na Grenlandii dominuje topnienie powierzchni latem i odpływ wód roztopowych oraz cielenie lodowców wylotowych wpadających do fiordów. Na Antarktydzie powierzchnia topi się znacznie słabiej, bo jest zimno, ale tamtejsze lodowce spływają do oceanu i w wielu miejscach przechodzą w pływające lodowce szelfowe, które działają jak korek dla lodu napierającego z lądu.

Pływający lód szelfowy nie podnosi poziomu morza, gdy się topi, tak samo jak stopniejąca kostka w szklance. Problem w tym, że szelf hamuje spływ lodu z lądu. Gdy cienieje lub się rozpada, lodowce za nim przyspieszają i do oceanu trafia lód, który wcześniej spoczywał na lądzie. Dlatego lodowce szelfowe, choć wprost nie podnoszą oceanu, są kluczowym ogniwem prognoz.

Tempo deglacjacji lodowców górskich w XXI wieku

Deglacjacja lodowców górskich przebiega szybciej niż reakcja lądolodów, bo masy są mniejsze, a lód leży niżej, w cieplejszym powietrzu. Lodowiec traci masę tym szybciej, im wyższa jest linia równowagi, czyli wysokość, powyżej której śnieg zimą przybywa szybciej, niż latem znika. Gdy ta linia przesuwa się wyżej niż szczyt lodowca, cały lód znajduje się w strefie ablacji i dalszy zanik jest przesądzony.

Przez pewien czas topniejący lodowiec zasila rzeki intensywniej niż wcześniej. To złudne dobrodziejstwo: odpływ rośnie, dopóki jest co topić, po czym spada, gdy zapas lodu się kończy. Regiony zależne od wody z lodowców górskich mają więc przed sobą okres obfitości, po którym nastąpi niedobór, zwłaszcza w porze suchej.

Przyczyny topnienia lodowców: ocieplenie, albedo i ciepła woda pod lodem

Podstawową przyczyną jest ocieplenie klimatu wywołane przez człowieka, głównie przez spalanie paliw kopalnych, a w mniejszym stopniu przez wylesianie i rolnictwo. Wyższa temperatura powietrza wydłuża sezon topnienia i przesuwa granicę opadów ze śniegu na deszcz. Deszcz nie dokłada lodowcowi masy, a spływając po powierzchni, dodatkowo ją ogrzewa. To jednak tylko część obrazu, bo wiele lądolodów traci lód także od dołu i od strony oceanu.

Emisje gazów cieplarnianych a temperatura oceanów i atmosfery

Gazy cieplarniane zatrzymują ciepło w atmosferze, ale większość nadwyżki energii pochłania ocean. Ciepła woda jest dla lodu groźniejsza od ciepłego powietrza, bo ma dużą pojemność cieplną i jest w ciągłym kontakcie z lodem. Tam, gdzie lądolód wchodzi w morze, ocean zjada go od spodu.

W Antarktydzie Zachodniej kluczowe jest to, że lodowce leżą na podłożu poniżej poziomu morza, które w głąb lądu opada. Ciepłe wody głębinowe, napływające na szelf, podmywają dolne części lodowców szelfowych i cofają linię, w której lód przestaje opierać się na skale i zaczyna unosić na wodzie. Hipoteza niestabilności morskiej pokrywy lodowej, sformułowana przez glacjologa Johna Mercera, opisuje, co dzieje się dalej: im głębsze podłoże za linią, tym grubszy lód i tym szybszy spływ do oceanu. Cofanie się linii może więc samo się podtrzymywać, nawet gdy ocieplenie ustaje. Dotyczy to lodowców takich jak Thwaites i Pine Island, uważanych za jedne z najbardziej zagrożonych.

Spadek współczynnika albedo i proces cielenia się lodowców

Świeży śnieg odbija większość promieniowania słonecznego, ciemniejszy lód i odsłonięta skała wchłaniają go znacznie więcej. To właśnie sprzężenie zwrotne albedo: topnienie odsłania ciemniejsze powierzchnie, które się nagrzewają, co przyspiesza dalsze topnienie. Na lodowcach dochodzą do tego zanieczyszczenia, takie jak sadza i pył, oraz kolonie glonów, które ciemnią powierzchnię. Woda roztopowa gromadząca się w zagłębieniach działa tak samo, bo jest ciemniejsza od lodu.

Woda roztopowa ma też skutek mechaniczny. Spływa szczelinami do wnętrza lodu, rozszerza je i może dotrzeć do podłoża, gdzie działa jak smar i przyspiesza ruch lodowca. Przy czole kończącym się w morzu cielenie odpowiada za zasadniczą część strat, a jego tempo zależy od temperatury wody i kształtu fiordu. Po odłamaniu bryły lód traci wsparcie z przodu, spływ przyspiesza, a to z kolei prowadzi do kolejnych odłamań.

Z tych mechanizmów wynika kluczowe rozróżnienie punktów krytycznych. Nie chodzi o jeden próg temperatury, za którym lód znika. Przekroczenie progu oznacza tu przejście bilansu masy w stan, w którym straty podtrzymują się same: odsłonięte podłoże, spływ po pochyleniu w głąb lądu, ciepłe wody pod szelfem. Powrót do poprzedniego stanu wymagałby ochłodzenia znacznie silniejszego niż to, które doprowadziło do przekroczenia progu.

Skutki topnienia lodowców: prądy oceaniczne, woda słodka i poziom mórz

Stopniejący lód rozlewa się po oceanie jako słodka woda, a ta jest lżejsza od słonej. Na Północnym Atlantyku może to osłabiać cyrkulację termohalinową, napędzaną różnicami temperatury i zasolenia, czyli również Prąd Zatokowy, który dostarcza ciepło do Europy. Zasolenie w rejonie, gdzie woda opada w głąb oceanu, spada, a to utrudnia zatapianie się mas wody, bez którego cyrkulacja zwalnia. Skala i tempo tego osłabienia pozostają przedmiotem dyskusji naukowej, ale kierunek zmian jest zgodny w większości badań.

Drugi skutek jest bardziej bezpośredni i dotyczy ludzi. Rzeki zasilane lodowcami górskimi, na przykład w Himalajach i Andach, dostarczają wody setkom milionów ludzi. Zanik lodowców oznacza w dłuższej perspektywie niższe przepływy w porze suchej, a to uderza w rolnictwo, hydroenergetykę i zaopatrzenie miast. Skutkiem mogą być napięcia o dostęp do wody, w tym spory między krajami leżącymi w tym samym dorzeczu.

Scenariusze IPCC dotyczące wzrostu poziomu oceanów do 2100 roku

Podniesienie poziomu mórz wynika z dwóch źródeł: rozszerzalności cieplnej wody, która z ocieplaniem zajmuje więcej miejsca, oraz dopływu wody z lodu lądowego. Według szóstego raportu IPCC (AR6) wzrost poziomu mórz do końca stulecia mieści się w przedziale od około 0,4 m do ponad 1 m, zależnie od scenariusza emisji. Dolna granica dotyczy świata ze zdecydowanym ograniczeniem emisji, górna scenariuszy wysokich, w których lądolody tracą masę szybciej.

Największą niepewnością jest Antarktyda. Prognozy opierają się na modelach, które muszą odtworzyć niestabilność morskich pokryw lodowych, a ta zależy od szczegółów kształtu podłoża i ciepłych wód pod szelfem. Dlatego górne granice zakresów są szersze niż dolne. Nie oznacza to, że ocean zaleje kontynenty w ciągu kilku lat; takie scenariusze nie mają podstaw w danych. Oznacza, że poziom mórz będzie rósł przez stulecia i że tempo zależy od tego, jak szybko spadną emisje.

Zagrożenie erozją i podtopieniami dla Bałtyku i Żuław Wiślanych

Polskie wybrzeże nie odczuje wzrostu poziomu mórz tak samo jak wyspy czy delty tropikalne, ale dotknie je pośrednio. Sam wzrost średniego poziomu Bałtyku przekłada się na wyższe stany sztormowe: ta sama fala sztormowa wchodzi głębiej w ląd i częściej przekracza poziom alarmowy. Efektem jest przyspieszona erozja klifów i plaż, a także większe ryzyko cofek, czyli podpiętrzenia wody w ujściach rzek, gdy wiatr spycha morze na ujście.

Najbardziej wrażliwe są Żuławy Wiślane, część obszaru leży poniżej poziomu morza i jest chroniona wałami, stacjami pomp i systemem odwodnienia. Wyższy poziom Bałtyku pogarsza warunki odpływu wód z rzek, więc przy jednoczesnym sztormie i wezbraniu rośnie zagrożenie dla zabudowy i upraw. Ochrona wymaga tu utrzymania i modernizacji infrastruktury hydrotechnicznej, a przy planowaniu zabudowy uwzględnienia stref zalewowych. Dla Polski skutki topnienia lodowców są więc ryzykiem odległym w czasie, ale możliwym do ujęcia w planach inwestycyjnych już dziś.

Jak zapobiegać topnieniu lodowców: dekarbonizacja i granice geoinżynierii

Jedyną strategią, która działa na przyczynę, jest ograniczenie emisji gazów cieplarnianych. Art. 2 Porozumienia paryskiego z 2015 roku ustanawia cel utrzymania wzrostu temperatury znacznie poniżej 2°C i dążenia do 1,5°C ponad poziom przedprzemysłowy. Dla lodowców ten próg ma wymiar praktyczny: im niższe ocieplenie, tym mniejsza szansa na przekroczenie punktów krytycznych w Antarktydzie Zachodniej i na Grenlandii oraz tym więcej lodowców górskich przetrwa. Część zaniku jest już nieunikniona, ale jej rozmiar zależy od tego, czy emisje spadną w tej dekadzie.

Skala wysiłku jest systemowa. Wymaga zastąpienia węgla, ropy i gazu odnawialnymi źródłami energii, poprawy efektywności energetycznej w budownictwie i przemyśle, elektryfikacji transportu oraz ograniczenia emisji metanu. Zmiana indywidualnych nawyków, takich jak gaszenie światła, ma znaczenie symboliczne i edukacyjne, ale nie rozwiąże problemu planetarnego. O wyniku decydują inwestycje, regulacje i ceny energii.

Osłony, sztuczny śnieg i bariery glacjalne: co z geoinżynierią lodowcową

Na tle dekarbonizacji pojawiają się pomysły ochrony samych lodowców. Jeden to przykrywanie powierzchni białymi tkaninami, by odbijały światło i ograniczały topnienie, stosowane lokalnie na alpejskich lodowcach, głównie dla ochrony infrastruktury narciarskiej. Inny to zasypywanie sztucznym śniegiem. Trzeci, wciąż koncepcyjny, to podwodne bariery, które miałyby osłaniać szelf przed ciepłymi wodami głębinowymi. Do tego dochodzi szersza geoinżynieria klimatyczna, jak rozpraszanie aerozoli w atmosferze.

Bariery wdrożeniowe są poważne. Osłony da się położyć na powierzchni kilku kilometrów kwadratowych, a lądolody mają powierzchnię liczoną w milionach kilometrów kwadratowych; kosztu i logistyki takiej operacji nikt nie udowodnił. Bariery podwodne działałyby w jednym z najtrudniejszych środowisk na Ziemi, a ich wpływ na obieg wody i ekosystemy morskie nie został zbadany. Rozpraszanie aerozoli mogłoby obniżyć temperaturę, ale nie usuwa przyczyny, a po zaprzestaniu ocieplenie wróciłoby szybko. Nie rozwiązuje też zakwaszenia oceanów.

Geoinżynieria lodowcowa może mieć lokalne zastosowanie, ale nie zastępuje dekarbonizacji i nie powinna być traktowana jako powód do odkładania redukcji emisji. Lodowce topią się dlatego, że atmosfera i ocean się ogrzewają, więc to ich ogrzewanie trzeba zatrzymać.

W procesie przygotowania tekstu korzystaliśmy z narzędzi generatywnej AI. Przed publikacją artykuł sprawdziła i zweryfikowała redakcja.

Przegląd prywatności

Ta strona korzysta z ciasteczek, aby zapewnić Ci najlepszą możliwą obsługę. Informacje o ciasteczkach są przechowywane w przeglądarce i wykonują funkcje takie jak rozpoznawanie Cię po powrocie na naszą stronę internetową i pomaganie naszemu zespołowi w zrozumieniu, które sekcje witryny są dla Ciebie najbardziej interesujące i przydatne.